«E-Notarius.uz» portali – vaqtingiz va naqdingizni tejovchi raqamli tizim: onlayn notarial xizmatlar va ularning afzalliklari.
Bugungi kunda mamlakatimizda barcha sohalar qatori notariat tizimida ham raqamlashtirish jarayonlari jadal sur’atlarda olib borilmoqda. Aholiga huquqiy xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish, fuqarolarning vaqti va mablag‘ini tejash maqsadida «E-Notarius.uz» portali orqali masofaviy (onlayn) notarial xizmatlar ko‘rsatish yo‘lga qo‘yildi.
Ushbu ma’ruzamizda O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2020-yil 30-martda 3235-son bilan ro‘yxatga olingan «Notariuslar tomonidan notarial harakatlarni amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnoma»ga kiritilgan so‘nggi o‘zgartirishlar va onlayn tarzda amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan notarial harakatlar turlari haqida batafsil to‘xtalib o‘tamiz.
3235-sonli Yo‘riqnomaga kiritilgan asosiy o‘zgartirishlarning mohiyati Yo‘riqnomaga kiritilgan yangi qo‘shimcha va o‘zgartirishlar natijasida notarial harakatlarni videokonferensaloqa (VKA) orqali masofadan turib amalga oshirishning huquqiy va amaliy mexanizmi to‘liq yaratildi.
Kiritilgan o‘zgartirishlarga ko‘ra, endilikda:
• Identifikatsiya jarayoni: Notarius tomonidan fuqaroning shaxsi masofadan turib, Davlat personallashtirish markazining ma’lumotlar bazasidan foydalangan holda Face-ID (yuzni tanish) tizimi orqali avtomatik tarzda tasdiqlanadi.
• Imzolash tartibi: Hujjatlar fuqaroning Elektron raqamli imzosi (ERI) yoki mobil telefon raqamiga keladigan SMS-tasdiqlash kodi hamda biometrik identifikatsiya orqali imzolanadi.
• Eksterritoriallik tamoyili: Onlayn notarial harakatlarni amalga oshirishda murojaat qiluvchi qaysi hududda (hatto xorijda) bo‘lishidan qat’i nazar, o‘zi xohlagan notariusni tanlash huquqiga ega bo‘ldi.
Onlayn (masofaviy) tarzda amalga oshiriladigan notarial harakatlar turlari
Bugungi kunda Yo‘riqnoma asosida 18 turdagi notarial harakatlarni masofadan turib, notarial idoraga bormasdan amalga oshirish imkoniyati mavjud. Ularning asosiylari quyidagilardan iborat:
1. Ariza va roziliklarni tasdiqlash:
• Voyaga yetmagan farzandni chet elga olib chiqish uchun ota yoki onaning rozilik arizasi;
• Er-xotinning umumiy birgalikdagi mulkini tasarruf etishga (sotish, hadya qilish, garovga qo‘yish) roziligi;
• Merosdan voz kechish yoki merosni qabul qilish to‘g‘risidagi arizalar;
• Turar joyga doimiy yoki vaqtinchalik ro‘yxatga qo‘yish (propiska) uchun mulkdorning rozilik arizasi.
2. Ishonchnomalarni rasmiylashtirish:
• Avtotransport vositalarini boshqarish va tasarruf qilish uchun ishonchnomalar;
• Ko‘chmas mulk obyektlarini (uy-joy, yer uchastkasi) boshqarish va tasarruf etish bo‘yicha ishonchnomalar;
• Sud, bank va boshqa davlat idoralarida vakillik qilish uchun beriladigan ishonchnomalar.
3. Shartnomalarni tasdiqlash:
• Turar joy va noturar joy ijara shartnomalari;
• Qarz shartnomalari (taraflarning ikkisi ham onlayn tarzda videokonferensaloqaga chiqqan holda);
• Tekin foydalanish (ssuda) shartnomalari.
4. Boshqa notarial harakatlar:
• Fuqaroning tirik ekanligi yoki muayyan joyda ekanligi faktini tasdiqlash;
• Hujjatlarning bir tildan boshqa tilga qilingan tarjimasining to‘g‘riligini shahodatlash;
• Hujjatlarning nusxalari va ulardan olingan ko‘chirmalar to‘g‘riligini tasdiqlash.
Onlayn notarial xizmatlarning afzalliklari
• Vaqt va mablag‘ tejamkorligi: Fuqarolar notarial idoraga borib, navbat kutib o‘tirmaydi. Yo‘l kira va boshqa sarf-xarajatlar tejaladi.
• Qulaylik: Dunyoning istalgan nuqtasidan turib, internetga ulangan smartfon yoki kompyuter orqali xizmatdan foydalanish mumkin. Ayniqsa, chet elda ishlayotgan yurtdoshlarimiz uchun bu katta qulaylikdir.
• Xavfsizlik: Biometrik identifikatsiya (Face-ID) orqali shaxsning tasdiqlanishi soxtalashtirish va firibgarlik holatlarining oldini oladi. Notarius bilan suhbat jarayoni audio va video formatda yozib olinadi va tizimda saqlanadi.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, 3235-sonli Yo‘riqnomaga kiritilgan bu o‘zgartirishlar fuqarolarimiz uchun chinakam ma’noda zamonaviy va tezkor huquqiy xizmatlar davrini boshlab berdi. Bizning vazifamiz — ushbu yaratilgan raqamli imkoniyatlarni aholi o‘rtasida keng targ‘ib qilish, ularga portaldan qanday foydalanishni amaliy tarzda tushuntirish va jamiyatimizda huquqiy madaniyatni yanada yuksaltirishdan iboratdir.
